Жаңа Конституция 2026 өзгерістерін қысқаша айтсақ, екі палаталы Парламенттің (Сенат пен Мәжіліс) орнына 145 депутаттан тұратын Құрылтай келді, Вице-Президент пен Қазақстан Халық Кеңесі пайда болды, Конституциялық Сот судьяларын тағайындау тәртібі жаңарды, баптардың нөмірлері де өзгерді. Жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшінде, ал 1995 жылғы Конституцияның қолданысы сол күннен тоқтады (94-бап). Төменде екі мәтінді баптар бойынша салыстырдық және мемлекеттік қызмет тестіне дайындалсаңыз, неге назар аудару керегін айттық.
gostest24.kz редакциясы · · 8 мин оқу
Не өзгерді: баптар кестесі
Кестеде 1995 жылғы Конституцияның соңғы редакциясы (ол 2026 жылғы 1 шілдеге дейін қолданылды) мен 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданған Конституция қатар тұр. Екі мәтін де «Әділет» жүйесінен алынды, сілтемелер мақаланың соңында.
| Не салыстырамыз | 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция |
|---|---|---|
| Заң шығарушы орган | Екі Палатадан тұратын Парламент: Сенат пен Мәжіліс (49-бап, 50-баптың 1-тармағы) | Құрылтай (52-баптың 1-тармағы); Сенат пен Мәжіліс мәтінде аталмайды |
| Құрамы мен мерзімі | Сенат: әр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан және астанадан 2 депутаттан және Президент тағайындайтын 10 депутат, 6 жыл. Мәжіліс: 98 депутат, 5 жыл (50-бап) | Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорциялы жүйемен сайланатын 145 депутат, 5 жыл (53-бап) |
| Вице-Президент | Лауазым жоқ (тек өтпелі 94-бапта 1995 жылғы Конституцияға дейін сайланған вице-президент туралы айтылады) | Президент депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен тағайындайды (46-баптың 2) тармақшасы, 49-бап) |
| Президент мерзімінен бұрын босатылса, өкілеттігі кімге өтеді | Сенат Төрағасына, одан кейін Мәжіліс Төрағасына, одан кейін Премьер-Министрге (48-баптың 1-тармағы) | Вице-Президентке, одан кейін Құрылтай Төрағасына, одан кейін Премьер-Министрге (51-баптың 1-тармағы) |
| Қазақстан Халық Кеңесі | Жоқ. Қазақстан халқы Ассамблеясы болды, оны Президент құрады (44-баптың 20) тармақшасы) | Жоғары консультативтік орган (70-бап): Құрылтайға заң жобаларын енгізеді, референдум туралы бастама көтереді (71-бап) |
| Президенттің мерзімі | 7 жыл (41-баптың 1-тармағы); бір реттен артық сайлана алмайды (42-баптың 5-тармағы); екі ереже де өзгермейді (91-баптың 2-тармағы) | 7 жыл; «Конституцияға сәйкес» бір реттен артық сайлана алмайды (43-баптың 1-тармағы); 1-тармақ өзгермейді (43-баптың 5-тармағы) |
| Президенттікке кандидат | Тумысынан азамат, 40 жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл тұрады, жоғары білімі бар (41-баптың 2-тармағы) | Сол талаптар, оған қоса мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымда кемінде 5 жыл жұмыс тәжірибесі (43-баптың 2-тармағы) |
| Президенттің кезекті сайлауы | Желтоқсанның бірінші жексенбісінде (41-баптың 3-тармағы) | Өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешіктірілмей (43-баптың 3-тармағы) |
| Конституциялық Сот | Төрағаны қоса алғанда 11 судья, 8 жылға; Төрағаны Президент Сенаттың келісімімен, 4 судьяны Президент, 3 судьядан Сенат пен Мәжіліс тағайындайды (71-бап) | Төраға мен 10 судья, 8 жылға; Төрағаны Президент, судьяларды Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды (72-бап) |
| Бас Прокурор | Президент Сенаттың келісімімен тағайындайды (44-баптың 4) тармақшасы), 5 жыл (83-баптың 3-тармағы) | Президент тағайындайды, 6 жыл, бір реттен артық емес (84-баптың 3-тармағы) |
| Жоғарғы Сот Төрағасы | Президенттің ұсынуымен Сенат сайлайды (82-баптың 1-тармағы); мерзімі Конституцияда көрсетілмеген | Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен Президент тағайындайды, 6 жыл, бір реттен артық емес (83-баптың 1-тармағы) |
| Конституцияға өзгеріс енгізу | Республикалық референдуммен, ал Президент жобаны Парламентке берсе, Парламенттің шешімімен (91-баптың 1-тармағы) | Жалпыхалықтық референдумда; бастамашылар: Президент, Құрылтай, Үкімет, Қазақстан Халық Кеңесі (92-баптың 1-тармағы) |
Басқа өзгерістер
- Заң шығаруға бастама жасау құқығы Қазақстан Халық Кеңесіне де берілді, бұл құқық тек Құрылтайда іске асырылады (60-баптың 1-тармағы). Бұрын бастама Мәжілісте жүзеге асырылатын (61-баптың 1-тармағы).
- Вице-Президент Президенттің тапсырмасы бойынша Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл кезінде Президент атынан өкілдік етеді (49-баптың 3-тармағы).
- Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Президент тағайындайды (85-баптың 2-тармағы). Бұрын оны Президенттің ұсынуымен Сенат сайлайтын (55-баптың 1-1) тармақшасы).
- 1995 жылғы Конституция бойынша қалыптасқан Парламент 2026 жылғы 1 шілдеден бастап өкілеттігін тоқтатты (95-баптың 1-тармағы).
Президенттің мерзімі: бұрыннан бар және жаңа нормалар
Жеті жылдық мерзім мен «бір реттен артық емес» ережесі 1995 жылғы Конституцияның соңғы редакциясында да болған (41-баптың 1-тармағы, 42-баптың 5-тармағы), екеуі де өзгермейтін ереже ретінде бекітілген (91-баптың 2-тармағы). Сондықтан жинақта «бес жыл» деген жауап кездессе, ол ескірген: екі мәтінде де мерзім жеті жыл. Ал жаңасы мынау: 43-баптың 1-тармағына «Конституцияға сәйкес» деген сөз қосылды. Бұл тармақтың өзгермейтіні енді 43-баптың өзінде жазылған (5-тармақ). Сондай-ақ Президент өз еркімен орнынан түскісі келсе, Конституциялық Сотқа мәлімдеме береді (50-баптың 1-тармағы). 1995 жылғы мәтінде мұндай тәртіп жазылмаған.
Бөлімдер мен баптардың жаңа нөмірлері
Ескі жинақтардағы сілтемелер 1995 жылғы бап нөмірлеріне апарады. Бөлімдердің сәйкестігі мынадай:
| Бөлім | 1995 | 2026 |
|---|---|---|
| Конституциялық құрылыс негіздері | I, 1–9-баптар | I, 1–11-баптар |
| Құқықтар мен бостандықтар | II, 10–39-баптар | II, 12–41-баптар |
| Президент | III, 40–48-баптар | III, 42–51-баптар |
| Парламент / Құрылтай | IV, 49–63-баптар | IV, 52–62-баптар |
| Үкімет | V, 64–70-баптар | V, 63–69-баптар |
| Қазақстан Халық Кеңесі | жоқ | VI, 70–71-баптар |
| Конституциялық Сот | VI, 71–74-баптар | VII, 72–75-баптар |
| Соттар және прокуратура | VII, 75–84-баптар | VIII, 76–86-баптар |
| Жергілікті басқару | VIII, 85–89-баптар | IX, 87–91-баптар |
| Конституцияға өзгерістер енгізу | IX бөлімдегі 91-бап | X, 92–93-баптар |
| Қорытынды ережелер | IX, 90–99-баптар | XI, 94–96-баптар |
Жаңа Конституцияның толық мәтіні әр бапқа сілтемесімен мына бетте: Конституция 2026 мәтіні. Мысалы, Президенттің мерзімі туралы 43-бап.
Мемлекеттік қызмет тестіне әсері
«Б» корпусына үміткерлерге арналған тест бағдарламасында Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша 15 сұрақ бар, редакция күні көрсетілмеген. Ал 2026 жылғы 1 шілдеден бастап 2026 жылғы Конституция қолданылады, сондықтан соның мәтінімен дайындалған дұрыс. Интернетте әлі күнге дейін 1995 жылғы Конституция бойынша жасалған жинақтар жүр, олардағы мына жауаптар енді қате:
- «Заң шығару билігін Парламент жүзеге асырады». Енді бұл Құрылтай (52-баптың 1-тармағы).
- «Мәжіліс 98 депутаттан тұрады». Енді палаталар жоқ, Құрылтайда 145 депутат, мерзімі 5 жыл (53-бап).
- «Президенттің өкілеттігі Сенат Төрағасына өтеді». Енді Вице-Президентке өтеді (51-баптың 1-тармағы).
- «Бас Прокурор 5 жылға тағайындалады». Енді 6 жылға (84-баптың 3-тармағы).
- «Конституциялық Сот Төрағасы Сенаттың келісімімен тағайындалады». Енді оны Президент тағайындайды (72-баптың 3-тармағы).
- «Президенттің өкілеттік мерзімі 41-бапта көрсетілген». Енді бұл 43-бап.
Жинақты оңай тексеруге болады: егер сұрақтарында Парламент, Сенат немесе Мәжіліс қазір жұмыс істеп тұрған органдар ретінде кездессе, онда ол 1995 жылғы Конституция бойынша құрастырылған. Жаңа мәтін бойынша сұрақтар Конституция бойынша тест бетінде, ал бастау үшін басты беттегі 10 тегін сұрақты шешіп көріңіз.
Өзіңізді тексеріңіз: жаңа нормалар бойынша 6 сұрақ
Сұрақтар тренажер банкінен алынды, 2026 жылғы Конституция мәтінімен тексерілген.
Конституцияға сәйкес бір адам Қазақстан Республикасының Президенті болып неше рет сайлана алады?
- A) Бір реттен артық емес
- B) Қатарынан екі реттен артық емес
- C) Екі реттен артық емес
- D) Шектеусіз
Дұрыс жауап: A) Бір реттен артық емес. Конституцияның 43-бабының 1-тармағы: Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Қазақстан Республикасының Президенті болып сайлана алмайды. Конституциялық Соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысы бойынша 1995 жылғы Конституцияға сәйкес сайлану мұнда есепке алынбайды.
Негіз: ҚР Конституциясы, 43-бап, 1-тармақ
Қазақстан Республикасының Вице-Президенті қалай тағайындалады?
- A) Қазақстан Республикасының азаматтары Президентпен бір мезгілде жеті жылға сайлайды
- B) Депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Президент тағайындайды
- C) Премьер-Министрдің ұсынуымен Құрылтай депутаттардың көпшілік дауысымен сайлайды
- D) Құрылтай Төрағасымен консультациядан кейін Президент дербес тағайындайды
Дұрыс жауап: B) Депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Президент тағайындайды. Конституцияның 49-бабының 1-тармағы: Вице-Президентті депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Президент тағайындайды.
Негіз: ҚР Конституциясы, 49-бап, 1-тармақ
Қазақстан Республикасының Президенті мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған немесе қайтыс болған жағдайда оның өкілеттігі ең алдымен кімге өтеді?
- A) Құрылтай Төрағасына
- B) Премьер-Министрге
- C) Вице-Президентке
- D) Конституциялық Сот Төрағасына
Дұрыс жауап: C) Вице-Президентке. Конституцияның 51-бабының 1-тармағы: Президенттің өкілеттігі Вице-Президентке өтеді; ол қабылдай алмаса – Құрылтай Төрағасына, ол да қабылдай алмаса – Премьер-Министрге өтеді.
Негіз: ҚР Конституциясы, 51-бап, 1-тармақ
Құрылтай неше депутаттан тұрады?
- A) Бір жүз жеті
- B) Бір жүз жиырма
- C) Бір жүз елу
- D) Бір жүз қырық бес
Дұрыс жауап: D) Бір жүз қырық бес. Конституцияның 53-бабының 1-тармағы: Құрылтай конституциялық заңда белгіленген тәртіппен сайланатын бір жүз қырық бес депутаттан тұрады.
Негіз: ҚР Конституциясы, 53-бап, 1-тармақ
Конституцияға сәйкес Қазақстан Халық Кеңесі дегеніміз не?
- A) Заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган
- B) Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган
- C) Этносаралық қатынастар мәселелері жөніндегі Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган
- D) Жергілікті өзін-өзі басқару органы
Дұрыс жауап: B) Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган. Конституцияның 70-бабының 1-тармағы: Қазақстан Халық Кеңесі – Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган.
Негіз: ҚР Конституциясы, 70-бап, 1-тармақ
Конституциялық Сот кімдерден тұрады және олардың өкілеттік мерзімі қандай?
- A) Төраға мен он судьядан; өкілеттік мерзімі – сегіз жыл
- B) Төраға мен тоғыз судьядан; өкілеттік мерзімі – алты жыл
- C) Төраға мен жеті судьядан; өкілеттік мерзімі – он жыл
- D) Он бес судьядан; өкілеттік мерзімі – бес жыл
Дұрыс жауап: A) Төраға мен он судьядан; өкілеттік мерзімі – сегіз жыл. Конституцияның 72-бабының 2-тармағы: Конституциялық Сот Төраға мен он судьядан тұрады, олардың өкілеттік мерзімі – сегіз жыл.
Негіз: ҚР Конституциясы, 72-бап, 2-тармақ
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының 2026 жылғы Конституциясы: adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000.
- 1995 жылғы Конституция, соңғы редакциясы, қолданысы 2026 жылғы 1 шілдеден бастап тоқтатылды: adilet.zan.kz/kaz/docs/K950001000_.
- ҚР Конституциялық Сотының 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысы: adilet.zan.kz/kaz/docs/S2600000089.
- Мәтіндер 2026 жылғы 29 қазанда салыстырылды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Жаңа Конституцияда қандай өзгерістер бар?
Сенат пен Мәжілістен тұратын Парламенттің орнына 145 депутаттан тұратын Құрылтай келді (52–53-баптар), Вице-Президент (49-бап) және Қазақстан Халық Кеңесі (70–71-баптар) пайда болды. Конституциялық Сот Төрағасы мен судьяларын тағайындау тәртібі өзгерді (72-бап). Бас Прокурордың өкілеттік мерзімі 5 жылдан 6 жылға ұзарды (84-баптың 3-тармағы), ал Жоғарғы Сот Төрағасының мерзімі 1995 жылғы Конституцияда көрсетілмеген, енді ол 6 жыл (83-баптың 1-тармағы).
Жаңа Конституция қашан күшіне енді?
2026 жылғы 1 шілдеден бастап (94-баптың 1-тармағы), сол күннен 1995 жылғы Конституцияның қолданысы тоқтады. Жаңа Конституция 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданды.
Жаңа Конституция неше баптан тұрады?
Преамбуладан және 11 бөлімдегі 96 баптан тұрады. 1995 жылғы Конституцияда 9 бөлім және 1-ден 99-ға дейінгі баптар болды (84-бап 2007 жылы алып тасталды), оларға 83-1, 94-1, 94-2-баптар қосылған.
Жаңа Конституция бойынша Президент неше жылға сайланады?
Жеті жылға. Конституцияға сәйкес бір адам Президент болып бір реттен артық сайлана алмайды (43-баптың 1-тармағы). Конституциялық Соттың № 89-НҚ қаулысы бойынша 1995 жылғы Конституцияға сәйкес сайлану есепке алынбайды.
Мемлекеттік қызмет тесті жаңа Конституция бойынша өте ме?
Тест бағдарламасы Конституцияны редакция күнін көрсетпей атайды, ал 2026 жылғы 1 шілдеден бастап 2026 жылғы Конституция қолданылады. Сондықтан жаңа мәтінмен дайындалған жөн: ескі жинақтардағы «Парламент», «Мәжіліс», «Сенат» деген жауаптар енді қате.