Халық Кеңесі деген не? Конституция бойынша Қазақстан Халық Кеңесі Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган (70-баптың 1-тармағы). Ол Құрылтайға заң жобаларын енгізеді және жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді (71-бап). Ал Конституциялық Сот конституциялық бақылауды жүзеге асыратын тәуелсіз мемлекеттік орган: ол Төраға мен он судьядан тұрады, өкілеттік мерзімі сегіз жыл, Төрағасын Президент тағайындайды (72-бап).
gostest24.kz редакциясы · · 8 мин оқу
Конституция редакциясы: бастапқы, 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданылады · Тексерілді: 29.10.2026 · Әділет
Қазақстан Халық Кеңесі: Конституцияда не жазылған
Қазақстан Халық Кеңесі – Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган.
— ҚР Конституциясы, 70-баптың 1-тармағы
Кеңес туралы VI бөлімде екі бап бар: 70 және 71-баптар (VI бөлімнің мәтіні). Кеңестің мүшелері қанша болатыны Конституцияда жазылмаған: ол Қазақстан Республикасының азаматтарынан құралады, ал Кеңесті құру, құрамын қалыптастыру тәртібі, өкілеттігі және қызметінің ұйымдастырылуы конституциялық заңда айқындалады (70-баптың 2 және 3-тармақтары). Орысша мәтінде: «Қазақстан Халық Кеңесі (Народный Совет Казахстана)». 1995 жылғы Конституцияда Қазақстан Халық Кеңесі деген орган болған жоқ.
71-бапқа сәйкес Қазақстан Халық Кеңесі:
- мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді;
- Құрылтайға заң жобаларын енгізеді;
- жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;
- конституциялық заңға сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Кеңес Конституцияның басқа баптарында да аталады. Оның заң шығаруға бастама жасау құқығы бар, бұл құқық тек Құрылтайда іске асырылады (60-баптың 1-тармағы). Кеңес Конституцияға өзгерістер енгізу туралы бастама көтере алады, ал референдум өткізу туралы шешімді Президент қабылдайды (92-баптың 1-тармағы). Кеңестің Төрағасы Құрылтайдың кез келген отырысына қатысуға және сөз сөйлеуге құқылы (58-баптың 6-тармағы).
Конституциялық Сот: құрамы және кім тағайындайды
| Сұрақ | Жауап | Бап |
|---|---|---|
| Қандай орган | Конституциялық бақылауды жүзеге асыратын және бүкіл ел аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін тәуелсіз мемлекеттік орган | 72-баптың 1-тармағы |
| Құрамы | Төраға мен он судья | 72-баптың 2-тармағы |
| Өкілеттік мерзімі | Сегіз жыл | 72-баптың 2-тармағы |
| Төрағаны кім тағайындайды | Президент; Төраға өкілеттік мерзімі ішінде судья да болады | 72-баптың 3-тармағы |
| Судьяларды кім тағайындайды | Президент, депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен | 72-баптың 4-тармағы |
| Төрағаның орынбасары | Президент, Төрағаның ұсынуымен, судьялар арасынан | 72-баптың 4-тармағы |
| Қайта тағайындау | Конституцияға сәйкес бір адам судья болып та, Төраға болып та бір реттен артық тағайындалмайды | 72-баптың 2 және 3-тармақтары |
| Шешімдері | Қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, түпкілікті, оларға шағым жасалмайды | 75-баптың 4-тармағы |
Судьяға депутат мандатын қатар алып жүруге, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, коммерциялық ұйымның басқарушы органына не байқаушы кеңесіне кіруге болмайды (72-баптың 5-тармағы).
1995 жылғы Конституцияның соңғы редакциясында Конституциялық Сот Төрағаны қоса алғанда он бір судьядан тұрды. Төрағаны Президент Парламент Сенатының келісімімен тағайындады, төрт судьяны Президент, үш-үштен судьяны Сенат пен Мәжіліс тағайындады, өкілеттік мерзімі сол кезде де сегіз жыл болды (71-бап).
Конституциялық Сот не қарайды
Президенттің, Құрылтай Төрағасының, Құрылтай депутаттарының жалпы санының кемінде бестен бірінің, Премьер-Министрдің өтініші бойынша Конституциялық Сот (73-баптың 1-тармағы):
- дау туындаған жағдайда Президенттің, Құрылтай депутаттарының сайлауын және жалпыхалықтық референдумды өткізудің дұрыстығы мәселесін шешеді;
- Президент қол қойғанға дейін Құрылтай қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;
- Құрылтай қабылдаған қаулылардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;
- халықаралық шарттарды ратификациялағанға дейін олардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;
- халықаралық ұйымдар мен олардың органдары шешімдерінің орындалуының Конституцияға сәйкестігін қарайды;
- Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді;
- 50-баптың 2 және 3-тармақтарындағы жағдайларда (Президентті денсаулығына байланысты босату және қызметінен кетіру) қорытынды береді.
Сотқа азаматтар (өз құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілер бойынша), Бас Прокурор, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл және соттар да жүгіне алады (73-баптың 2–5-тармақтары). Президент өз еркімен орнынан түскенде және оның өкілеттігін қабылдаудан бас тартқанда Сот қорытынды береді (73-баптың 6-тармағы).
95-бап: Конституциялық Соттың жаңа құрамы және Құрылтай сайлауы
Жаңа органдарды қалыптастыру мерзімдері өтпелі 95-бапта жазылған. Бұл мерзімдер туралы адамдар тест сұрағы түрінде де іздейді, сондықтан екі тармақты толық келтіреміз:
1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес қалыптастырылған Қазақстан Республикасының Парламенті өз өкілеттігін 2026 жылғы 1 шілдеден бастап тоқтатады. Конституция күшіне енген күннен бастап бір ай ішінде Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай сайлауын жариялауға тиіс және ол екі ай ішінде өткізілуге тиіс.
— ҚР Конституциясы, 95-баптың 1-тармағы
Конституциялық Сот Төрағасы мен судьялары бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс. 1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес тағайындалған Конституциялық Сот Төрағасы мен судьялары Конституциялық Соттың жаңа құрамы қалыптастырылғанға дейін өз өкілеттігін сақтайды.
— ҚР Конституциясы, 95-баптың 3-тармағы
Ретімен айтсақ: Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді (94-бап). Президент бір ай ішінде Құрылтай сайлауын жариялайды, сайлау екі ай ішінде өтеді. Бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары тағайындалуға тиіс. Жаңа құрамы қалыптастырылғанға дейін 1995 жылғы Конституцияға сәйкес тағайындалған Төраға мен судьялар өкілеттігін сақтайды. Баптың толық мәтіні: 95-бап.
Конституциялық Соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысы 72-баптың 2 және 3-тармақтарына да қатысты: Төраға не судья лауазымын 1995 жылғы Конституцияға сәйкес атқарып жүрген адамды жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін тағайындау шектеулерді қолдану мақсаты тұрғысынан «Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес алғаш рет жүзеге асырылып отыр деп есептеледі». Толығырақ: Президент пен Вице-Президент.
Тестте қалай сұралады
Төменде Конституциялық Сот пен Халық Кеңесі туралы тест сұрақтары адамдар іздеу жолына қалай жазса, солай берілген. Әр сұрақтың астында қысқа жауап пен бап көрсетілген.
Конституциялық сот төрағасын кім тағайындайды?
Президент. 72-баптың 3-тармағы: «Конституциялық Сот Төрағасын Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды және ол өкілеттік мерзімі ішінде Конституциялық Сот судьясы да болады».
Конституциялық сот құрамына төраға мен бірге қанша судья кіреді?
Төраға және он судья, яғни барлығы он бір адам. 72-баптың 2-тармағы: «Конституциялық Сот Төраға мен он судьядан тұрады. Олардың өкілеттік мерзімі – сегіз жыл».
Конституциялық сот судьяларын кімнің келісімімен тағайындайды?
Құрылтайдың келісімімен. 72-баптың 4-тармағы: «Конституциялық Сот судьяларын депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды».
Конституциялық сот Президент қол қойғанға дейін нені қарайды?
Құрылтай қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін (73-баптың 1-тармағының 2) тармақшасы). Мұндай өтініш түссе, заңға қол қою мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады (74-баптың 2-тармағы).
Конституциялық соттың жаңа құрамы қалыптасқанға дейін кімдер өз өкілеттігін сақтайды?
1995 жылғы 30 тамыздағы Конституцияға сәйкес тағайындалған Конституциялық Сот Төрағасы мен судьялары (95-баптың 3-тармағының екінші бөлігі, дәйексөзі жоғарыда).
Конституциялық сот өз шешімін қандай мерзімде шығарады?
Конституциялық заңда белгіленген мерзімде, Конституцияның өзінде күн саны жазылмаған. 74-баптың 3-тармағы: «Конституциялық Сот өз шешімін конституциялық заңда белгіленген мерзімде шығарады».
Қазақстан Халық Кеңесі кімнің мүддесін білдіреді?
Қазақстан Республикасы халқының. Ол жоғары консультативтік орган (70-баптың 1-тармағы, дәйексөзі жоғарыда).
Қазақстан Халық Кеңесі қандай өкілеттікке ие?
Ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді, Құрылтайға заң жобаларын енгізеді, жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді (71-бап, тізімі жоғарыда).
Халық Кеңесі мен Конституциялық Сот бойынша 5 сұрақ жауаптарымен
Сұрақтар біздің тренажердің банкінен алынды. Нұсқаның бірін таңдасаңыз, дұрыс жауап пен бап ашылады.
Конституцияның 71-бабына сәйкес Қазақстан Халық Кеңесінің қандай өкілеттігі бар?
- A) Құрылтайдың келісімімен Премьер-Министрді тағайындайды
- B) Ішкі саясат мәселелері бойынша заңдар қабылдайды
- C) Жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді
- D) Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді
Дұрыс жауап: C) Жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді. Конституцияның 71-бабының 3) тармақшасы: Қазақстан Халық Кеңесі жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді. Сонымен қатар ол Құрылтайға заң жобаларын енгізеді.
Негіз: ҚР Конституциясы, 71-бап, 3) тармақша
Конституциялық Сот Төрағасының орынбасары қалай тағайындалады?
- A) Конституциялық Сот судьялары өз құрамынан жасырын дауыс беру арқылы сайлайды
- B) Президенттің ұсынуымен Конституциялық Сот судьялары арасынан Құрылтай тағайындайды
- C) Конституциялық Сот судьялары арасынан Конституциялық Сот Төрағасы тағайындайды
- D) Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьялары арасынан Президент тағайындайды
Дұрыс жауап: D) Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьялары арасынан Президент тағайындайды. Конституцияның 72-бабының 4-тармағы: Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьялары арасынан Президент тағайындайды.
Негіз: ҚР Конституциясы, 72-бап, 4-тармақ
Конституция нормаларына ресми түсіндірмені қай орган береді?
- A) Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты
- B) Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты
- C) Қазақстан Республикасының Құрылтайы
- D) Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры
Дұрыс жауап: B) Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты. Конституцияның 73-бабының 1-тармағының 6) тармақшасы: Конституциялық Сот Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді.
Негіз: ҚР Конституциясы, 73-бап, 1-тармақ, 6) тармақша
Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы азаматтарының өтініштері бойынша нені Конституцияға сәйкестігі тұрғысынан қарайды?
- A) Азаматтардың Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілерді
- B) Олардың азаматтық, әкімшілік және қылмыстық істері бойынша шығарылған кез келген сот актілерін
- C) Құрылтай қабылдаған заңдарды Қазақстан Республикасының Президенті қол қойғанға дейін
- D) Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын Құрылтай ратификациялағанға дейін
Дұрыс жауап: A) Азаматтардың Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілерді. Конституцияның 73-бабының 3-тармағы: Конституциялық Сот азаматтардың өтініштері бойынша олардың Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін қарайды.
Негіз: ҚР Конституциясы, 73-бап, 3-тармақ
Конституциялық Сот шешімдері қашан күшіне енеді және оларға шағым жасауға бола ма?
- A) Президент қол қойғаннан кейін күшіне енеді, оларға Жоғарғы Сотқа шағым жасалуы мүмкін
- B) Ресми жарияланғаннан кейін он күн өткен соң күшіне енеді, оларға шағым жасалмайды
- C) Құрылтай оларды депутаттардың үштен екісінің дауысымен қайта қарай алады
- D) Қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды
Дұрыс жауап: D) Қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды. Конституцияның 75-бабының 4-тармағы: Конституциялық Сот шешімдері қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, бүкіл аумақта жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды.
Негіз: ҚР Конституциясы, 75-бап, 4-тармақ
Конституция бойынша басқа сұрақтар: Конституция тесті. Тіркелусіз тексеріп көргіңіз келсе, басты бетте 10 тегін сұрақ бар.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстан Халық Кеңесі деген не?
Конституция бойынша Қазақстан Халық Кеңесі Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган (70-баптың 1-тармағы). Ол Құрылтайға заң жобаларын енгізеді және жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді (71-бап).
Халық Кеңесінің құрамы қандай?
Конституцияда мүшелер саны жазылмаған. Кеңес Қазақстан Республикасының азаматтарынан құралады, ал құрамын қалыптастыру тәртібі, өкілеттігі және қызметінің ұйымдастырылуы конституциялық заңда айқындалады (70-баптың 2 және 3-тармақтары).
Конституциялық Сот судьяларының өкілеттік мерзімі қанша?
Сегіз жыл (72-баптың 2-тармағы). Конституцияға сәйкес бір адам Конституциялық Сот судьясы болып бір реттен артық тағайындалмайды.
Конституциялық Сот шешіміне шағым жасауға бола ма?
Жоқ. Конституциялық Сот шешімдері қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды (75-баптың 4-тармағы).
Азамат Конституциялық Сотқа жүгіне ала ма?
Иә. Конституциялық Сот азаматтардың өтініштері бойынша олардың Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін қарайды. Жүгіну тәртібі мен шарттары конституциялық заңда айқындалады (73-баптың 3-тармағы).