Құрылтай деген не? Бұл — 2026 жылғы Конституция бойынша заң шығару билігін жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының жоғары өкілді органы (52-баптың 1-тармағы). Құрылтай 145 депутаттан тұрады, депутаттар біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорциялы жүйемен бес жылға сайланады (53-бап). Ол бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына келді: 1995 жылғы Конституция бойынша қалыптасқан Парламент 2026 жылғы 1 шілдеден бастап өкілеттігін тоқтатты (95-баптың 1-тармағы).
gostest24.kz редакциясы · · 8 мин оқу
Конституция редакциясы: бастапқы, 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданылады · Тексерілді: 29.10.2026 · Әділет
Құрылтай туралы қысқаша: сандар мен баптар
| Сұрақ | Жауап | Бап |
|---|---|---|
| Құрылтай қандай орган? | Заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган | 52-баптың 1-тармағы |
| Неше депутат бар? | 145 депутат | 53-баптың 1-тармағы |
| Қалай сайланады? | Біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде | 53-баптың 1-тармағы |
| Өкілеттік мерзімі | Бес жыл | 53-баптың 2-тармағы |
| Отырыс қандай жағдайда өткізіледі? | Депутаттар жалпы санының кемінде үштен екісі қатысқанда | 58-баптың 5-тармағы |
IV бөлімнің толық мәтінін Конституция 2026 мәтіні: IV бөлім бетінен оқи аласыз. Құрылтайдың ұйымдастырылуы мен қызметі, депутаттарының құқықтық жағдайы конституциялық заңда айқындалады (52-баптың 4-тармағы).
Құрылтай мен бұрынғы Парламенттің айырмашылығы
| 1995 жылғы Конституция (2026 жылғы 1 шілдеге дейін) | 2026 жылғы Конституция | |
|---|---|---|
| Құрылымы | Екі Палата: Сенат пен Мәжіліс (50-баптың 1-тармағы) | Құрылтай (52-бап); Сенат пен Мәжіліс аталмайды |
| Депутаттар саны | Мәжілісте 98 депутат; Сенатта әр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан және астанадан екі адамнан, оған қоса Президент тағайындайтын он депутат (50-баптың 2 және 3-тармақтары) | 145 депутат (53-баптың 1-тармағы) |
| Өкілеттік мерзімі | Сенат депутаттары алты жыл, Мәжіліс депутаттары бес жыл (50-баптың 5-тармағы) | Бес жыл (53-баптың 2-тармағы) |
| Заң шығару бастамасы | Президент, Парламент депутаттары, Үкімет; тек Мәжілісте жүзеге асырылады (61-баптың 1-тармағы) | Президент, Құрылтай депутаттары, Үкімет, Қазақстан Халық Кеңесі; тек Құрылтайда іске асырылады (60-баптың 1-тармағы) |
Конституциялық Сот 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысында жаңа Конституция бір палаталы Парламент ретінде Құрылтайды құрғанын атап өтті. Басқа өзгерістер туралы: Жаңа Конституция 2026: не өзгерді.
Құрылтай депутаттары: талаптар мен шектеулер
Құрылтай депутаты болу үшін үш шарт керек: жиырма бес жасқа толу, Қазақстан Республикасының азаматтығы және оның аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұру (54-баптың 3-тармағы). Депутаттар Қазақстан халқына ант береді (54-баптың 5-тармағы).
Депутат Құрылтайдың жұмысына қатысуға міндетті және дауысты жеке өзі береді. Егер ол Құрылтай мен оның органдарының отырыстарына дәлелді себепсіз үш реттен артық қатыспаса немесе дауыс беру құқығын басқаға берсе, оған заңда белгіленген жазалау шаралары қолданылады (55-баптың 1-тармағы). Депутатқа тыйым салынған әрекеттер төмендегі «Тестте қалай сұралады» бөлімінде.
Депутат мандатынан бес жағдайда айырылады: Қазақстаннан тыс жерге тұрақты тұруға кетсе, өзіне қатысты соттың айыптау үкімі заңды күшіне енсе, азаматтығы тоқтатылса, өзі сайланған саяси партиясынан шықса немесе шығарылса, сол партия қызметін тоқтатса (55-баптың 4-тармағы).
Құрылтайдың өкілеттіктері
Құрылтайдың өкілеттіктері 56-бапта 22 тармақшамен берілген. Тестке дайындалғанда мыналарды есте сақтаңыз:
- конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды (1) тармақша);
- Президент қарсылық білдірген заңды бір ай ішінде қайта талқылайды. Қарсылықты заң бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің, конституциялық заң бойынша төрттен үшінің дауысымен еңсереді (2) тармақша);
- Президент сайлауын жариялайды және жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді (5) және 6) тармақшалар);
- депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен Вице-Президентті, Премьер-Министрді тағайындауға, Конституциялық Сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім береді (7)–9) тармақшалар);
- депутаттардың жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіре алады (13) тармақша).
Құрылтайдың келісімімен кімдер тағайындалатыны туралы толығырақ: Президент пен Вице-Президент және Халық Кеңесі мен Конституциялық Сот.
Заң шығару бастамасы және заң қабылдау
Заң шығаруға бастама жасау құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке, Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі және тек қана Құрылтайда іске асырылады.
— ҚР Конституциясы, 60-баптың 1-тармағы
Құрылтай қабылдаған заң он күн ішінде Президентке қол қоюға ұсынылады, ал заң Президент қол қойғаннан кейін күшіне енеді (60-баптың 5-тармағы, 61-баптың 2-тармағы). Конституцияда өзгеше көзделмесе, заң депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады. Конституциялық заңға кемінде үштен екісінің дауысы керек (61-баптың 3 және 4-тармақтары).
Құрылтайды кім және қашан тарата алады
Құрылтайды Президент таратады. Ол үшін екі негіз бар. Біріншісі, Президент Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін таратуға құқылы. Екіншісі, Құрылтай Президент ұсынған кандидатураны тағайындауға келісім беруден немесе Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартса, Президент оны тарата алады (62-баптың 1 және 2-тармақтары). Бірақ таратуға болмайтын кезеңдер де бар:
Құрылтайды төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде, Президент өкілеттігінің соңғы алты айында, сондай-ақ алдыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде немесе Конституцияның 51-бабының 3-тармағында белгіленген жағдайда таратуға болмайды.
— ҚР Конституциясы, 62-баптың 3-тармағы
Соңғы жағдай Президенттің өкілеттігін 51-бапқа сәйкес қабылдаған тұлғаға қатысты: оның Құрылтайды таратуға құқығы жоқ. Құрылтай таратылса, кезектен тыс сайлау екі ай ішінде өткізіледі (54-баптың 2-тармағы).
Бірінші Құрылтай: 95-баптағы мерзімдер
Конституция күшіне енген күні бұрынғы Парламенттің өкілеттігі тоқтады, ал Құрылтайды әлі сайлау керек болды. Сондықтан өтпелі ережелерде мерзім жазылған:
1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес қалыптастырылған Қазақстан Республикасының Парламенті өз өкілеттігін 2026 жылғы 1 шілдеден бастап тоқтатады. Конституция күшіне енген күннен бастап бір ай ішінде Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай сайлауын жариялауға тиіс және ол екі ай ішінде өткізілуге тиіс.
— ҚР Конституциясы, 95-баптың 1-тармағы
Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді (94-бап). Яғни екі мерзім де 1 шілдеден бастап есептеледі: сайлау бір ай ішінде жариялануға, ал екі ай ішінде өткізілуге тиіс. Бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап тағы екі айлық мерзім басталады. Осы уақыт ішінде Вице-Президент, Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палатаның төрағалары мен мүшелері тағайындалуға тиіс (95-баптың 2–4-тармақтары). Баптың толық мәтіні: 95-бап.
Тестте қалай сұралады
Төменде Құрылтай туралы тест сұрақтары адамдар іздеу жолына қалай жазса, солай берілген. Әр сұрақтың астында қысқа жауап пен баптан дәйексөз бар.
Құрылтай депутаттары неше жылға сайланады?
Бес жылға. 53-баптың 2-тармағы: «Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі – бес жыл».
Құрылтай отырыстары қандай жағдайда заңды болып есептеледі?
Депутаттар жалпы санының кемінде үштен екісі қатысқанда. 58-баптың 5-тармағында «заңды» деген сөз қолданылмайды, норма отырысты өткізу шарты ретінде жазылған: «Құрылтай отырысы Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісі қатысқан жағдайда өткізіледі». 145 депутаттан есептесек, бұл кемінде 97 депутат.
Құрылтай депутаты қандай әрекет жасауға құқығы жоқ?
55-баптың 2-тармағы: «Құрылтай депутатының басқа өкілді органның депутаты болуға, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге құқығы жоқ». Бұл талаптарды бұзса, депутаттың өкілеттігі тоқтатылады.
Құрылтайды кім тарата алады?
Президент. 62-баптың 1-тармағы: «Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқылы». Екінші негізі мен таратуға болмайтын кезеңдер жоғарыда берілген (62-баптың 2 және 3-тармақтары).
Конституциялық заңдар Құрылтай депутаттарының қанша дауысымен қабылданады?
Кемінде үштен екісінің дауысымен. 61-баптың 3-тармағы: «Конституциялық заң Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген мәселелер бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен қабылданады».
Президент Құрылтай сайлауын қанша уақыт ішінде жариялауға тиіс?
Конституция күшіне енген күннен бастап бір ай ішінде, ал сайлау екі ай ішінде өтуге тиіс (95-баптың 1-тармағы). Бұл бірінші Құрылтайға арналған өтпелі норма. Кейінгі кезекті сайлау жұмыс істеп тұрған Құрылтайдың өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешіктірілмей өткізіледі (54-баптың 1-тармағы).
Құрылтай бойынша 5 сұрақ жауаптарымен
Сұрақтар біздің тренажердің банкінен алынды. Нұсқаның бірін таңдасаңыз, дұрыс жауап пен бап ашылады.
Заң шығару билігін жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының жоғары өкілді органы қандай?
- A) Қазақстан Халық Кеңесі
- B) Қазақстан Республикасының Үкіметі
- C) Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты
- D) Қазақстан Республикасының Құрылтайы
Дұрыс жауап: D) Қазақстан Республикасының Құрылтайы. Конституцияның 52-бабының 1-тармағы: Қазақстан Республикасының Құрылтайы – заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган. Қазақстан Халық Кеңесі – жоғары консультативтік орган (70-бап).
Негіз: ҚР Конституциясы, 52-бап, 1-тармақ
Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі қандай?
- A) Төрт жыл
- B) Бес жыл
- C) Алты жыл
- D) Жеті жыл
Дұрыс жауап: B) Бес жыл. Конституцияның 53-бабының 2-тармағы: Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі – бес жыл.
Негіз: ҚР Конституциясы, 53-бап, 2-тармақ
Конституцияға сәйкес кім Құрылтай депутаты бола алады?
- A) Жиырма жасқа толған, Қазақстан Республикасының аумағында соңғы бес жыл бойы тұрақты тұрып жатқан азамат
- B) Отыз жасқа толған, Қазақстанда соңғы он бес жыл бойы тұрып жатқан тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы
- C) Жиырма бес жасқа толған, Қазақстан Республикасының азаматтығы бар, оның аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұрып жатқан адам
- D) Жиырма бес жасқа толған, жоғары заң білімі және кемінде бес жыл жұмыс өтілі бар Қазақстан Республикасының азаматы
Дұрыс жауап: C) Жиырма бес жасқа толған, Қазақстан Республикасының азаматтығы бар, оның аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұрып жатқан адам. Конституцияның 54-бабының 3-тармағы: жиырма бес жасқа толған, Қазақстан Республикасының азаматтығы бар, оның аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұрып жатқан адам Құрылтай депутаты бола алады.
Негіз: ҚР Конституциясы, 54-бап, 3-тармақ
Президентпен, Құрылтай депутаттарымен және Үкіметпен қатар заң шығаруға бастама жасау құқығы тағы кімге тиесілі?
- A) Қазақстан Халық Кеңесіне
- B) Жоғарғы Сотқа
- C) Бас Прокурорға
- D) Конституциялық Сотқа
Дұрыс жауап: A) Қазақстан Халық Кеңесіне. Конституцияның 60-бабының 1-тармағы: заң шығаруға бастама жасау құқығы Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке, Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі және тек қана Құрылтайда іске асырылады.
Негіз: ҚР Конституциясы, 60-бап, 1-тармақ
Құрылтайды қай кезеңде таратуға болмайды?
- A) Президент өкілеттігінің соңғы алты айында
- B) Президент сайлауынан кейінгі бірінші жылы
- C) Республикалық бюджетті қарау кезеңінде
- D) Жалпыхалықтық референдум өткізу кезеңінде
Дұрыс жауап: A) Президент өкілеттігінің соңғы алты айында. Конституцияның 62-бабының 3-тармағы: Құрылтайды төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде, Президент өкілеттігінің соңғы алты айында, алдыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде және 51-баптың 3-тармағында белгіленген жағдайда таратуға болмайды.
Негіз: ҚР Конституциясы, 62-бап, 3-тармақ
Тестте Конституция бойынша 15 сұрақ болады, ал бағдарламада бөлімдер тізімі жоқ. Конституцияның басқа бөлімдері бойынша сұрақтар: Конституция тесті. Тіркелусіз тексеріп көргіңіз келсе, басты бетте 10 тегін сұрақ бар.
Жиі қойылатын сұрақтар
Құрылтай деген не?
Конституция бойынша Құрылтай заң шығару билігін жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының жоғары өкілді органы (52-баптың 1-тармағы). Ол 145 депутаттан тұрады, депутаттардың өкілеттік мерзімі бес жыл (53-бап).
Құрылтай мен Парламенттің айырмашылығы неде?
1995 жылғы Конституция бойынша Парламент Сенат пен Мәжілістен тұрды. 2026 жылғы Конституцияда заң шығару билігін Құрылтай жүзеге асырады, Сенат пен Мәжіліс аталмайды. Бұрынғы Парламент 2026 жылғы 1 шілдеден бастап өкілеттігін тоқтатты (95-баптың 1-тармағы).
Құрылтай Төрағасын кім сайлайды?
Құрылтай депутаттары сайлайды, ал кандидатураны Президент ұсынады. Төраға мемлекеттік тілді жетік меңгерген депутаттар арасынан депутаттар жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады (57-баптың 1-тармағы). Құрылтай Төрағаны сайлаудан қайта бас тартса, Президент Құрылтайды тарата алады.
Құрылтайды қашан таратуға болмайды?
Төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде, Президент өкілеттігінің соңғы алты айында және алдыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде (62-баптың 3-тармағы). Сондай-ақ Президенттің өкілеттігін 51-бапқа сәйкес қабылдаған тұлғаның Құрылтайды таратуға құқығы жоқ (51-баптың 3-тармағы).