Жаңа Конституция бойынша Президент мерзімі 7 жыл, ал бір адам Конституцияға сәйкес Президент болып бір реттен артық сайлана алмайды (43-баптың 1-тармағы). Бұл ереже өзгермейді (43-баптың 5-тармағы). Вице-Президент жаңа лауазым: оны депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Президент тағайындайды (49-баптың 1-тармағы). Президент мерзімінен бұрын босатылса, оның өкілеттігі алдымен Вице-Президентке өтеді (51-баптың 1-тармағы).
gostest24.kz редакциясы · · 8 мин оқу
Конституция редакциясы: бастапқы, 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданылады · Тексерілді: 29.10.2026 · Әділет
Қысқаша: Президент пен Вице-Президент
| Президент | Вице-Президент | |
|---|---|---|
| Қалай лауазымға келеді | Кәмелетке толған азаматтар жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайлайды (43-баптың 1-тармағы) | Депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Президент тағайындайды (49-баптың 1-тармағы) |
| Мерзімі | Жеті жыл, бір реттен артық емес (43-баптың 1-тармағы) | Конституцияда мерзімі жазылмаған; Президент оны лауазымынан босатады (46-баптың 2) тармақшасы) |
| Өкілеттігі | 46-бапта 22 тармақшамен берілген | Президенттің тапсырмасы бойынша Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады (49-баптың 3-тармағы) |
| Шектеулер | Өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, саяси партияда болуға құқығы жоқ (45-баптың 1-тармағы) | Дәл сондай (49-баптың 2-тармағы) |
Конституция бойынша Президент мемлекет басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, Қазақстан атынан ел ішінде және халықаралық қатынастарда өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға (42-баптың 1-тармағы). III бөлімнің толық мәтіні: Конституция 2026 мәтіні: III бөлім.
Президенттің мерзімі: 7 жыл және бір рет
Қазақстан Республикасының Президентін Қазақстан Республикасының кәмелетке толған азаматтары конституциялық заңға сәйкес жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жеті жыл мерзімге сайлайды. Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Қазақстан Республикасының Президенті болып сайлана алмайды.
— ҚР Конституциясы, 43-баптың 1-тармағы
Бұл тармақты өзгертуге болмайды, оны баптың өзі айтады: «Осы баптың 1-тармағының ережелері өзгермейді» (43-баптың 5-тармағы). Оның үстіне Конституцияға өзгерістер жалпыхалықтық референдумға тек Конституциялық Соттың олардың 2-баптың 7-тармағына және 43-баптың 5-тармағына сәйкестігі туралы қорытындысы болғанда ғана шығарылады (93-бап).
Жеті жыл мен «бір рет» ережесі жаңалық емес. 1995 жылғы Конституцияның соңғы редакциясында да Президент жеті жылға сайланатын еді, ал бір адам бір реттен артық Президент болып сайлана алмайтын (41-баптың 1-тармағы, 42-баптың 5-тармағы). Сол Конституцияның 91-бабының 2-тармағы бұл екі ережені де өзгермейді деп бекіткен. Жаңасы мынау: «Конституцияға сәйкес» деген сөздер қосылды, ал өзгермейтіні туралы норма енді 43-баптың өзінде тұр.
Кім Президент бола алады: 43-баптағы талаптар
| Талап | 2026 жылғы Конституция (43-баптың 2-тармағы) | 1995 жылғы Конституция (41-баптың 2-тармағы) |
|---|---|---|
| Азаматтығы | Тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы | Тумысынан Республика азаматы |
| Жасы | Қырық жасқа толған | Қырық жасқа толған |
| Мемлекеттік тіл | Мемлекеттік тілді жетік меңгерген | Мемлекеттік тілді еркін меңгерген |
| Қазақстанда тұруы | Соңғы он бес жыл бойы | Соңғы он бес жыл бойы |
| Білімі | Жоғары білімі бар | Жоғары білімі бар |
| Жұмыс тәжірибесі | Мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымда кемінде бес жыл | Конституцияда жазылмаған; конституциялық заңда қосымша талаптар белгіленуі мүмкін деп көрсетілген |
Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың елу пайызынан астам дауысын алған кандидат сайланды деп саналады. Ешкім ала алмаса, ең көп дауыс алған екі кандидат қайта дауысқа салынады (43-баптың 4-тармағы). Кезекті сайлау өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешіктірілмей өтеді және Құрылтайдың жаңа құрамын сайлау мерзімімен тұспа-тұс келмеуге тиіс (43-баптың 3-тармағы).
Президенттің негізгі өкілеттіктері
46-бапта Президенттің өкілеттіктері 22 тармақшамен берілген. Құрылтайға және басқа институттарға қатыстылары:
- Құрылтайдың келісімімен Вице-Президентті және Премьер-Министрді тағайындайды (2) және 4) тармақшалар);
- Конституциялық Сот Төрағасын, Жоғарғы Сот Төрағасын, Ұлттық Банк Төрағасын, Бас Прокурорды және басқа да лауазымды адамдарды тағайындайды (5) тармақша);
- Құрылтайдың келісімімен Конституциялық Соттың он судьясын сегіз жылға, Орталық сайлау комиссиясының алты мүшесін және Жоғары аудиторлық палатаның сегіз мүшесін бес жылға тағайындайды (8) тармақша).
Құрылтай туралы толығырақ: Құрылтай деген не.
Вице-Президент: қалай тағайындалады, не істейді
Конституциялық Сот № 89-НҚ қаулысында жаңа Конституцияның өзгерістері қатарында «Вице-Президент лауазымын енгізу» деп жазды. 1995 жылғы Конституцияның соңғы редакциясында Вице-Президент тек өтпелі 94-бапта, сол Конституция күшіне енгенге дейін сайланған адам ретінде аталған.
Қазақстан Республикасының Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Қазақстан Республикасы Құрылтайының келісімімен Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.
— ҚР Конституциясы, 49-баптың 1-тармағы
Құрылтай Вице-Президентті тағайындауға келісім беруден қайта бас тартса, Президент Құрылтайды тарата алады (46-баптың 2) тармақшасы). Бірақ 62-баптың 3-тармағында көзделген жағдайларда, мысалы, төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде, Құрылтайды таратуға болмайды.
Вице-Президент Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.
— ҚР Конституциясы, 49-баптың 3-тармағы
Яғни Вице-Президенттің нақты өкілеттіктерін Президент айқындайды (46-баптың 2) тармақшасы). Вице-Президенттің Құрылтайдың кез келген отырысына қатысуға және сөз сөйлеуге құқығы бар (58-баптың 6-тармағы). Конституцияның өзінде Вице-Президенттің өкілеттік мерзімі мен кандидатқа қойылатын талаптар жазылмаған. Өтпелі ереже бойынша Президент Вице-Президентті бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде Құрылтайдың келісімімен тағайындауға тиіс (95-баптың 2-тармағы).
Президенттің өкілеттігі кімге өтеді: 51-бап
Президент Конституциялық Сотқа мәлімдеме беріп, өз еркімен орнынан түссе (50-баптың 1-тармағы), денсаулығына байланысты мерзімінен бұрын босатылса (50-баптың 2-тармағы), мемлекетке опасыздық жасағаны үшін қызметінен кетірілсе (50-баптың 3-тармағы) немесе қайтыс болса, оның өкілеттігі мына ретпен өтеді (51-баптың 1-тармағы):
- Вице-Президентке;
- Вице-Президент денсаулық жағдайына немесе жеке сипаттағы өзге де себептерге байланысты қабылдай алмаса, Құрылтай Төрағасына;
- Құрылтай Төрағасы қабылдай алмаса, Премьер-Министрге.
Құрылтай жеті күн ішінде Президент сайлауын жариялайды, сайлау екі ай ішінде өтеді (51-баптың 2-тармағы). Өкілеттікті қабылдаған тұлғаның Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға және Құрылтайды таратуға құқығы жоқ (51-баптың 3-тармағы).
1995 жылғы Конституцияда өкілеттік «қалған мерзімге» Сенат Төрағасына, одан кейін Мәжіліс Төрағасына, одан кейін Премьер-Министрге өтетін (48-баптың 1-тармағы). Басқа айырмашылықтар: Жаңа Конституция 2026: не өзгерді.
Тестте қалай сұралады
Төменде Президент пен Вице-Президент туралы тест сұрақтары адамдар іздеу жолына қалай жазса, солай берілген. Әр сұрақтың астында қысқа жауап пен баптан дәйексөз бар.
Бір адам Қазақстан Республикасының Президенті болып неше рет сайлана алады?
Бір рет. 43-баптың 1-тармағы: «Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Қазақстан Республикасының Президенті болып сайлана алмайды».
Қазақстан Республикасының Президенті неше жылға сайланады?
Жеті жылға. 43-баптың 1-тармағында Президентті азаматтар «жеті жыл мерзімге сайлайды» деп жазылған.
Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаса, алдымен кімге өтеді?
Вице-Президентке. Ол қабылдай алмаса, Құрылтай Төрағасына, одан кейін Премьер-Министрге (51-баптың 1-тармағы).
Қазақстан Республикасының Президенті Конституция мен заңдар негізінде нені шығарады?
Жарлықтар мен өкімдер. 47-баптың 1-тармағы: «Қазақстан Республикасының Президенті Конституция мен заңдар негізінде және олардың орындалуы үшін Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады».
Президент пен Вице-Президент бойынша 5 сұрақ жауаптарымен
Сұрақтар біздің тренажердің банкінен алынды. Нұсқаның бірін таңдасаңыз, дұрыс жауап пен бап ашылады.
Қазақстан Республикасының Президенті болып сайлану үшін кандидат кемінде қанша жасқа толуы тиіс?
- A) Отыз бес жасқа
- B) Қырық жасқа
- C) Қырық бес жасқа
- D) Елу жасқа
Дұрыс жауап: B) Қырық жасқа. Конституцияның 43-бабының 2-тармағы: Президент болып тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын, қырық жасқа толған азамат сайлана алады.
Негіз: ҚР Конституциясы, 43-бап, 2-тармақ
Конституцияның 43-бабының қай ережелері өзгермейді деп жарияланған?
- A) 2-тармақ: Президенттікке кандидаттың жасына, азаматтығына және жұмыс тәжірибесіне қойылатын талаптар
- B) 4-тармақ: екі кандидат арасында қайта дауыс беруді өткізу тәртібі
- C) 1-тармақ: Президентті жеті жылға сайлау және бір адамды бір реттен артық сайламау
- D) 3-тармақ: Президенттің кезекті сайлауын өткізу мерзімі және оның Құрылтай сайлауымен тұспа-тұс келмеуі
Дұрыс жауап: C) 1-тармақ: Президентті жеті жылға сайлау және бір адамды бір реттен артық сайламау. Конституцияның 43-бабының 5-тармағы: осы баптың 1-тармағының ережелері (Президентті жеті жыл мерзімге сайлау және бір адамның бір реттен артық сайлана алмауы) өзгермейді.
Негіз: ҚР Конституциясы, 43-бап, 5-тармақ
Қазақстан Республикасының Президенті қай органға мәлімдеме беру арқылы өз еркімен орнынан түсуге құқылы?
- A) Құрылтайға
- B) Орталық сайлау комиссиясына
- C) Конституциялық Сотқа
- D) Жоғарғы Сотқа
Дұрыс жауап: C) Конституциялық Сотқа. Конституцияның 50-бабының 1-тармағы: Президент Конституциялық Сотқа мәлімдеме беру арқылы өз еркімен орнынан түсуге құқылы; Конституциялық Сот қорытынды берген сәттен бастап ол лауазымынан босатылды деп саналады.
Негіз: ҚР Конституциясы, 50-бап, 1-тармақ
Президент мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап Құрылтай Президент сайлауын өткізу туралы қандай мерзімде жариялайды?
- A) Жеті күн ішінде
- B) Он күн ішінде
- C) Бір ай ішінде
- D) Екі ай ішінде
Дұрыс жауап: A) Жеті күн ішінде. Конституцияның 51-бабының 2-тармағы: Құрылтай жеті күн ішінде Президент сайлауын өткізу туралы жариялайды, ал сайлау тиісті шешім қабылданған күннен бастап екі ай ішінде өткізіледі.
Негіз: ҚР Конституциясы, 51-бап, 2-тармақ
Президент өкілеттігін 51-баптың 1-тармағына сәйкес қабылдаған тұлғаның не істеуге құқығы жоқ?
- A) Құрылтай ұсынған заңдарға қол қоюға және оларды қайта талқылауға қайтаруға
- B) Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға
- C) Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалар мен астананың әкімдерін тағайындауға
- D) Кешірім беруге және Қазақстан Республикасының азаматтығы мәселелерін шешуге
Дұрыс жауап: B) Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға. Конституцияның 51-бабының 3-тармағы: Президент өкілеттігін қабылдаған тұлғаның Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға құқығы жоқ.
Негіз: ҚР Конституциясы, 51-бап, 3-тармақ
Конституция бойынша басқа сұрақтар: Конституция тесті. Тіркелусіз тексеріп көргіңіз келсе, басты бетте 10 тегін сұрақ бар.
Жиі қойылатын сұрақтар
Жаңа Конституция бойынша Президент неше жылға сайланады?
Жеті жылға. Бір адам Конституцияға сәйкес Президент болып бір реттен артық сайлана алмайды (43-баптың 1-тармағы), және бұл ереже өзгермейді (43-баптың 5-тармағы).
Вице-Президентті кім тағайындайды?
Президент тағайындайды. Ол үшін Құрылтайдың келісімі керек, келісім депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен беріледі (49-баптың 1-тармағы). Вице-Президентті лауазымынан Президент босатады (46-баптың 2) тармақшасы).
Вице-Президенттің өкілеттігі қандай?
Президенттің тапсырмасы бойынша Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады (49-баптың 3-тармағы).
1995 жылғы Конституцияда Вице-Президент болды ма?
Соңғы редакциясында Вице-Президентті тағайындау не сайлау тәртібі болған жоқ. Вице-Президент тек өтпелі 94-бапта, сол Конституция күшіне енгенге дейін сайланған адам ретінде аталған. Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаса, ол Сенат Төрағасына өтетін (48-баптың 1-тармағы).